Latin harfleri ile İslâm harfleri arasında yapılan bunca çalışmanın bir hülasası.. Genel olarak bir bakış..

Kabul olunan yahut kabulü teklif edilen şekildeki Latin harflerini Arab harfleriyle mukayese edince aşağıdaki neticeleri elde ediyoruz;

Latin sistemi harflerin şu meziyetleri vardır;
1) Harfler ayrı olduklarından, savtî usul ile yazıyı öğretmek için kolaylıklıdır. Lâkin okuma hadisesine muhalif olan bu usûl şimdi pedagoglar tarafından reddedilmektedir.

2) Latin harfleri esasına göre kurulan matbaa tekniğinin daha mükemmel olması, kısmen olsa da işe yarayacak yazı makinalannın bulunması, harf şekillerinin ıslah olunan Arab harflerine nisbetle yarı yarıya fazla olmasıyla beraber ıslah olunmayanlara göre çok eksik olması. Lâkin şu veya bu sistem harflerin matbaa tekniği cihetinden rüchanı herkesi alâkadar etmez. Ancak matbaacılar, dökümhaneciler ve yazı makinası imâl eden fabrika sahipleri gibi sayıları mahdud olan mütehassısları alâkadar eder.

3) Ufak teknik kolaylıklar. Meselâ, satır istikâmetinin hem musikî notaları istikâmetiyle, hem adedleri ve sair riyaziyat mefhumlarını ifade eden beynelmilel alâmetlerin vaziyetiyle tevafuk etmesi. En çok istimal edilen rakamlar hakkında şunu diyebiliriz ki yazı ile rakam istikâmetleri arasındaki tezadı biz bi'l-fiil hemen hiç hissetmiyoruz. Nota sistemine gelince bu şimdilik bizde pek mahdud daireleri alâkadar eder. Eğer ileride nota bizde herkesi alâkadar edecek bir yola girerse ihtimal o zaman bizim için notanın istikâmetini değiştirmek meselesini de ortaya koyabiliriz. Badhusus ki, bazı mütehassısların dediğine göre, beynelmilel nota sistemi Türk-Moğol musikîsinin hususiyetlerine pek de uygun gelmiyormuş.

4) Noktadan sonra yazılan kelimelerde, nazım mısralannın başlarında, has isimlerde kullanılır büyük (Majuscule) harflerin bulunması. Lâkin Arab sistemi harfleri kullanan herkes biliyor ki, bu sistemde o nevi büyük harflerin fıkdanı hemen hiç hissedilmiyor. Demek onlarsız da pek iyi iş görebiliriz.

5) Avrupa, Amerika ve Esperanto ile müşterek harf sistemi tesbit etmek. Lâkin muhtelif kavimlerde müstamel (kullanılan) harflerin şekil ve mânâ itibarıyla birbirine aykırı olmasını, imlâların başkalığını nazar-ı itibara alırsak sistem müşterekliği sıfır derecesine iner.

Burada şunu da söylemeliyim ki, inkılabî usuller her mesele ve her zaman için yaramazlar. Ancak geniş halk kitleleri efkârında tahammür edip de yine onlar tarafından halledilmesi beklenilen meseleleri meydana çıkarmak için inkılabı usuller tatbik edilir. Doğurduğu tebeddül yüzünden geniş halk kitlelerinin menfaatlerini haleldar eden inkılabı usuller hiç de makbul değildirler.

6) Elbet müsteşrikler bizim lisanımızda olan eserlerden yabancı elifba öğrenmeye muhtaç olmadan istifade etseler pek güzel olurdu. Hususiyle bizim imlâmız akademik neşriyat imlâsına uygunlaştırılsa. Lâkin bu nokta-i nazardan Rus harflerini almak daha münasib olurdu. Çünkü Rusya Fen Akademisi transkribsiyonu için ikmâl edilmiş olan Rus harfleri kabul olunmuştur. Elbet elbisenin giyene göre biçilmesi lâzımdır. Lâkin bu hal, giyeni giyime uydurmanın lüzumunu icab etmez. Diyorlar ki, Latin harfleri kabul edilirse mahallî lisanları devlet lisanı yapmak kolaylaşacak ve millî cumhuriyetlerdeki Ruslar için oradaki Türk dillerini öğrenmek daha kolaylıklı olacaktır.Bunlara da «giyeni giyime uyduramayız» cevabını vereceğiz.

Arab sistemi harflerin şu meziyetleri vardır;
1) Okuma hadisesine göre Arab harfleri okumak için daha kolaylı olmakla beraber daha çabuk da yazılır..

2) Bu harfler stenografik tabiatı haiz(yazı standartlarına uygunluk) olduklarından, Latin harflerine nisbetle daha çabuk yazılırlar. Bu iki nokta harfin umumu alâkadar eden cihetleridir.

3) Matbaa tekniği için Arab harflerinin eski şekilleri Latin harflerine göre epeyce kolaylıksız iseler de, onları, okuma hadisesini asla ihlal etmeden ıslah eylemenin imkânı tecrübelerle sabit olmuştur. Islah edilen Arab harflerinin matbaalar ve dökümhaneler için şimdiki Latin sistemine göre daha elverişli ve daha kolay olduğu görülmüştür.

4) Okuma-yazmayı öğretmek nokta-i nazarından ise, son günlerde yalnız Amerika ve Avrupa'da değil, Sovyetler İttihadı'nda da makbuliyete geçmek üzere bulunan ve okuma hadisesine istinad eden kelime usulüyle talim için en kolay harfler Arab harfleridir. Bahusus onun normal ve makul imlâsıyla talim edilirse. İngilizlerde olduğu gibi anormal imlâ alınırsa, bu cihetten Latin harflerinin de hiç bir ehemmiyeti kalmaz.

5) Beynelmilel münasebetler ve mütekabil medenî tesir meselesinde ise bugün Arab elifbası coğrafî cihetten komşu ve lisan cihetinden pek yakın olan Türk kavimlerinin yüzde doksanının müşterek elifbasıdır. Beynelmilel münasebetlerde elifba müşterekliğinin yalnız şu şartlar dahilinde faydası görülebilir.

Böylelikle iki sistem harfin meziyetlerini mukayese edince bizim bulunduğumuz şerait içinde Arab harflerinin meziyetleri daha mühim, daha yüksek olduğu kanaatine geliyoruz. Bize teklif edilen şey harf seçmek olmayıp, harf değiştirmek olduğundan takdim edilen Latin harflerinde kullandığımız harflerde bulunmayan daha yüksek meziyetler aramaya hakkımız vardır.